nội dung
Tôi đã dành đến hàng chục nghìn giờ để chơi game. Tôi đã bỏ ra hết năm này đến năm khác để chơi đủ loại trò chơi – board game, game chiến thuật, game bắn súng, game nhịp điệu, game giải đố, game nhập vai, và còn nhiều, nhiều loại khác nữa.
Tôi chơi khá giỏi một vài game trong số đó. Riêng ở hai game, Liên Minh Huyền Thoại (một game MOBA) và Đấu Trường Chân Lý (một game auto chess), tôi có thứ hạng cao hơn khoảng 98–99% người chơi. Tôi không đặc biệt tập trung vào game nào khác, nhưng vẫn đạt được thứ hạng nhỉnh hơn mức trung vị trong hầu hết các game có hệ thống xếp hạng thi đấu.
Tôi không phải nhà vô địch. Tôi thậm chí còn chẳng giỏi – chỉ ở mức "khá." Nhưng tôi đã dành nhiều thời gian để suy nghĩ về những bài học từ việc chơi game mà tôi có thể áp dụng vào những phần khác của cuộc sống. Có lẽ đây chỉ là cách tôi tự an ủi mình. Có lẽ tôi đang cố biện minh cho nhiều giờ đã lãng phí (và quả thực tôi đã lãng phí rất nhiều giờ!)
chơi để thắng
Những trò chơi cạnh tranh có tổng bằng không dạy bạn cách thắng. Chúng dạy bạn muốn thắng.
Thành công trong bất kỳ cuộc cạnh tranh có tổng bằng không nào cũng đồng nghĩa với việc phải đánh bại những người chơi khác muốn thắng chẳng kém gì bạn. Thực ra, nhiều người trong số họ còn muốn thắng hơn cả bạn.
Game là một cách trải nghiệm động lực cạnh tranh này với mức được mất thấp, khi bạn đối đầu với những người sẵn sàng làm gần như mọi thứ để thắng. Đặc biệt là trong các giải đấu. Giải đấu quy định thể thức và đưa ra một bộ quy tắc chặt chẽ, rõ ràng (và thường ngắn gọn) về những nước đi bị cấm. Mọi thứ còn lại đều được phép.
Trong cuộc sống, mức được mất ở bất kỳ lĩnh vực cạnh tranh cực kỳ gay gắt nào cũng có thể lớn hơn (hoặc ít nhất là có cảm giác lớn hơn). Không được nhận vào một chương trình có chỉ tiêu tuyển sinh hữu hạn, không giành được một vị trí việc làm, hay không thu hút được sự chú ý của người mà bạn muốn kết hôn — tất cả đều là những thất bại với cái giá vô cùng lớn.
Và sự cạnh tranh rất khốc liệt. Với nhiều nghề nghiệp đáng mơ ước, bạn sẽ phải cạnh tranh với nhân tài từ khắp thế giới. Những người mang tinh thần thi đấu từ mọi nền kinh tế phát triển đều muốn có cùng những vị trí tại các công ty hàng đầu, và những ẩn số đến từ các nơi chẳng ai ngờ tới cũng sẽ vượt qua đủ loại nghịch cảnh để giành phần thắng.
—
Game có thể giúp bạn biết mình có phù hợp với môi trường này hay không. Không phải ai cũng muốn thắng trong những trò chơi hữu hạn có tổng bằng không. Không phải ai cũng nên muốn tham gia và chiến thắng những trò chơi ấy.
Nhưng nhiều người chưa có đủ trải nghiệm trong những môi trường căng thẳng, sôi động như thế, giữa những người thực sự muốn thắng. Làm sao bạn biết mình thích những môi trường ấy nếu chưa tự trải nghiệm vài lần?
Cạnh tranh có nhiều hình thức, và các cộng đồng, văn hóa khác nhau trong game là một cách nhanh chóng để thử trải nghiệm nhiều hình thức trong số đó.
điều gì làm nên một nhà vô địch
David Sirlin (một người chơi Street Fighter 2 đẳng cấp thế giới) đã viết cuốn sách mang tên Chơi để thắng. Ông viết về tâm lý của những người chơi game hàng đầu dựa trên trải nghiệm của bản thân và mối quan hệ với những người chơi hàng đầu khác trong lĩnh vực này. Ông đưa ra danh sách những đặc điểm dường như định hình các cao thủ:
- quen thuộc với các giải đấu
- hiểu biết sâu sắc về trò chơi
- yêu thích trò chơi
- tinh thần vững vàng
- "tư duy phát triển/sự bền bỉ", không nản lòng trước thất bại
- năng lực kỹ thuật
- khả năng thích nghi
- hiểu biết về các trò chơi khác cùng thể loại
- "yomi"
- "khả năng đánh giá"
Dựa trên trải nghiệm chơi game thi đấu của mình, tôi nghĩ một số phẩm chất quan trọng hơn những phẩm chất khác. Một số phẩm chất cũng dễ "rèn luyện" hơn và có thể áp dụng vào các lĩnh vực ngoài game. Đó là những phẩm chất tôi muốn bàn đến.
- sức bền
- năng lực kỹ thuật
- "khả năng đánh giá"
- "sự nhạy bén"
- "yomi"
sức bền
Đạt đến đẳng cấp thế giới là một nỗ lực lâu dài. Không ai thành công chỉ sau một đêm trong những lĩnh vực cạnh tranh gay gắt, kể cả những người có tài năng bẩm sinh xuất chúng nhất.
Một số phẩm chất khác có thể tương quan với sức bền là: khả năng chịu đau cao, mức độ bất ổn cảm xúc thấp, tính tận tâm cao, khao khát mãnh liệt (tham lam), động lực mạnh mẽ.
Sức bền có thể đến từ nhiều nguồn. Một số người đơn giản là "sinh ra đã khác."
Trong cuộc sống, tôi không nghĩ nguồn sức bền của bạn đến từ đâu là điều quá quan trọng. Nhưng đó là một thành phần cần thiết để đạt thành tích đẳng cấp thế giới.
năng lực kỹ thuật
Khả năng thực hiện chính là con hào phòng thủ. Trong thời đại thông tin với hàng tỷ người, bí mật rất khó giữ. Rất có thể ai đó sẽ độc lập khám phá ra cùng "bí mật" mà bạn đã tìm được. Trừ khi bạn thực sự có lý do để tin rằng mình có thể giữ bí mật mãi mãi (có thể là một con hào thật, hữu hình, ngăn cách về địa lý), bạn nên nghi ngờ rằng ai đó sẽ khám phá ra (hoặc đã khám phá ra) điều bạn biết.
Vì vậy, khả năng thực hiện rất quan trọng. Điểm làm nên sự khác biệt ở nhiều người đạt thành tích đẳng cấp thế giới là họ "làm được." Quan trọng hơn, họ có thể làm được một cách ổn định, trong điều kiện căng thẳng cao độ hoặc khi ở thế bất lợi.
Đối thủ không quan tâm bạn có đang trầm cảm, mệt mỏi, bị thương hay đã lớn tuổi hay không – họ cũng muốn thắng chẳng kém gì bạn.
Người chiến thắng được định hình bởi khả năng thực hiện bất kể điều kiện ra sao.
Đó là lý do sức bền và việc luyện tập là then chốt. Hành động phải trở thành trí nhớ cơ bắp. Bạn phải có khả năng thực hiện chuỗi nước đi để chiến thắng một cách dễ dàng và tự động.
khả năng đánh giá và sự nhạy bén
Sirlin mô tả khả năng đánh giá như sau:
khả năng nhận định giá trị tương đối của các chiến thuật và chiến lược khác nhau trong trò chơi
Ông giải thích thêm rằng có hai kiểu đánh giá. Một là hiểu trò chơi một cách tổng thể (ví dụ như chiến lược), hai là hiểu tình huống cụ thể và những hành động tối ưu cần thực hiện trong tình huống ấy (ví dụ như chiến thuật).
Một thuật ngữ chính xác hơn cho kiểu đánh giá thứ hai là "sự nhạy bén" – hay về bản chất, khả năng đánh giá chính xác hơn và nhanh hơn.
Khả năng đánh giá là hiểu trò chơi nói chung. Sự nhạy bén là hiểu ván chơi hiện tại.
Ví dụ, hãy dành không quá năm giây để nghĩ về câu hỏi này: ở thế cờ này, bên Trắng hay bên Đen có lợi thế hơn? Và tại sao?
Câu hỏi đánh đố đấy, chẳng bên nào cả! Thế cờ này là hòa.
Một đại kiện tướng cờ vua hẳn đã biết điều này ngay từ khoảnh khắc các photon của hình ảnh này chạm vào võng mạc.
Đánh giá là hiểu rằng thế cờ này là hòa. Nhạy bén là biết điều đó chỉ trong vài mili giây.
Gần đây, Magnus Carlsen (được biết đến là kỳ thủ vĩ đại nhất lịch sử) đã nói rằng các thể thức cờ dài không còn xác định được ai là kỳ thủ giỏi nhất nữa. Trong một thế giới có các engine cờ vua, bất kỳ đứa trẻ nào có năng khiếu ở mức khá cũng có thể ghi nhớ đủ các biến khai cuộc và nguyên tắc để đạt đẳng cấp thế giới. Nhờ lịch sử lâu đời và các engine, cờ vua đã trở thành một "trò chơi đã được giải." Các thể thức cờ dài không còn đánh giá khả năng đánh giá theo cùng cách trước đây.
Có lẽ đó là lý do Carlsen và các đại kiện tướng khác đang chuyển sang những thể thức có thời gian thi đấu ngắn hơn. Khả năng đánh giá đã trở nên đại trà. Điều làm nên một nhà vô địch là "sự nhạy bén" – hay khả năng hiểu thế cờ trong vòng vài giây. (Carlsen cũng đang thúc đẩy việc thi đấu và chơi chuyên nghiệp các biến thể cờ vua, vốn mới tồn tại trong thời gian ngắn hơn nhiều. Có ít engine chơi tốt các biến thể hơn).
"yomi"
Là chữ kanji tiếng Nhật mang nghĩa "đọc" – như trong "onyomi." Đây là tiếng lóng trong cộng đồng game đối kháng, mang nghĩa "đọc suy nghĩ."
Trong các trò chơi đối kháng, dự đoán được nước đi của đối thủ đương nhiên sẽ giúp bạn có lợi thế để thắng. Trong những trò chơi không có "chiến lược tối ưu" để cầm hòa, hoặc khi khả năng thực hiện có thể quyết định thắng thua (ví dụ như thời gian phản ứng nhanh hơn), "yomi" sẽ là yếu tố tạo nên khác biệt.
Thường thì mọi nước đi mà người chơi có thể thực hiện đều có cách "khắc chế hoàn hảo." Nếu xét riêng lẻ, nước đi ấy có thể không tối ưu. Nhưng nó cũng có thể là nước đi hoàn hảo trong tình huống cụ thể đó.
Vai trò tạo nên khác biệt của yomi thể hiện rõ nhất trong những trò chơi có thông tin không hoàn hảo (như poker). Người chơi không được biết bài trên tay nhau. Nhưng người có năng khiếu yomi sẽ đơn giản là "cảm nhận" được – họ sẽ biết bài của mình có mạnh hơn hay không, hoặc những người chơi khác sẽ phản ứng thế nào trước nước đi của mình.
Cược toàn bộ chip trong poker nhìn chung là một chiến lược tồi. Chỉ một lượt chơi cũng có thể khiến bạn bị loại khỏi ván. Nhưng các nhà vô địch poker biết khi nào tất cả những người còn lại sẽ bỏ bài (bất kể bài của họ mạnh đến đâu).
trong thế giới thực
Đã có rất nhiều tài liệu tâm lý học đại chúng nói về lý do "sự bền bỉ" quan trọng đối với thành công. Cũng rõ ràng là khả năng thực hiện về mặt kỹ thuật rất quan trọng trong cuộc sống. Không ai muốn một thợ sửa ô tô hay một bác sĩ thiếu năng lực.
Điều ít rõ ràng hơn là khả năng đánh giá, sự nhạy bén và yomi ảnh hưởng đến cuộc sống như thế nào. Tôi cho rằng những phẩm chất này chỉ thực sự quan trọng ở cấp độ thi đấu cao nhất.
Trong game có một hiện tượng là nhiều người chơi có thể đạt thứ hạng kỹ năng cao hơn ~98% người chơi chỉ nhờ chơi lâu và phát triển khả năng thực hiện về mặt kỹ thuật. Trong nhiều game chiến thuật, game đối kháng và các thể loại khác, có hiện tượng "chỉ chuyên một bài."
Những người chơi này dồn sức vào một chiến lược duy nhất và một tập hợp chiến thuật hữu hạn mà chiến lược ấy cho phép. Điều này có thể thể hiện ở việc chỉ chơi một nhân vật (phổ biến ở Nhật Bản, nơi có nhiều thể thức giải đấu yêu cầu đăng ký trước một nhân vật và chỉ được chơi nhân vật đó trong suốt giải).
Ngoài game, điều này có thể giống với cách nuôi dạy con kiểu "cha mẹ hổ." Một điều phổ biến trong các gia đình nhập cư ở Mỹ là khuyến khích con cái tập trung vào những con đường nghề nghiệp "an toàn" và được nhiều người chọn. Trở thành bác sĩ, luật sư hoặc kỹ sư, và tập trung vào các chiến lược để được nhận vào những chương trình hàng đầu. Theo một nghĩa nào đó, tất cả những học sinh này đều là những người "chỉ chuyên một bài" trong STEM – chọn một chiến lược duy nhất trong cuộc sống và tối ưu hóa trong bộ quy tắc ấy.
Nhiều người đạt được những kết quả rất tốt trong cuộc sống nhờ chiến lược này. Đó là lý do nó vẫn phổ biến. Thành công với chiến lược này bảo đảm cho bạn một kết quả ở phân vị thứ 90. Bạn đạt được trình độ học vấn và mức thu nhập mà phần lớn thế giới không có cơ hội tiếp cận.
Nhưng rất khó để đạt đẳng cấp thế giới bằng cách này. Tôi không biết nhiều người thuộc nhóm trên phân vị thứ 99 mà chỉ tối ưu hóa khả năng thực hiện về mặt kỹ thuật.
–
Khả năng đánh giá và sự nhạy bén rất quan trọng khi tiến gần đến đỉnh cao. Để đạt kết quả trên phân vị thứ 99, bạn phải hiểu "trò chơi" và hiểu nó thật nhanh.
Ví dụ, hầu hết các lĩnh vực đều đòi hỏi chuyên môn hóa. Muốn trở thành luật sư/bác sĩ/kỹ sư là một chuyện – nhưng là luật sư loại nào? Bác sĩ chuyên ngành nào? Kỹ sư ngành nào?
Nếu chọn trở thành kỹ sư hàng không vũ trụ cách đây 20 năm, người kỹ sư của chúng ta có thể đã vào làm tại Boeing hoặc Raytheon, tham gia những dự án vượt ngân sách rồi cuối cùng thất bại. Nếu thay vào đó chọn trở thành kỹ sư phần mềm, họ có cơ hội khá cao để có một vị trí tại bất kỳ gã khổng lồ công nghệ nào mà chúng ta biết ngày nay. Ở đây, khả năng đánh giá đóng vai trò quan trọng. Người kỹ sư giả định của chúng ta có hiểu "trò chơi ngành kỹ thuật" không?
Hoặc giả sử họ THỰC SỰ yêu ngành hàng không vũ trụ và muốn làm trong ngành này bằng mọi giá. Khi SpaceX được thành lập vào năm 2002, họ có hào hứng với triển vọng của công ty, hay thậm chí chưa từng nghĩ đến việc cân nhắc làm việc ở đó?
Khả năng đánh giá là việc nhận định giá trị tương đối của những quyết định bạn có thể đưa ra. Người ta thường nói về nó như "trực giác" hay "linh cảm", nhưng một số người liên tục đưa ra quyết định tốt hơn người khác. Chúng ta nên tìm hiểu cách những người ấy ra quyết định; cách họ nhận định giá trị tương đối của các quyết định. Khả năng đánh giá có thể được dạy.
—
Theo một nghĩa nào đó, yomi là hiểu các mối quan hệ của bạn. Những người xung quanh là đồng minh hay đối thủ? Bạn có biết họ sẽ làm gì, ngay cả trước khi chính họ biết không?
Trong các công ty khởi nghiệp và doanh nghiệp, những mối quan hệ hợp tác và những người được tuyển dụng ban đầu rất quan trọng. Đây chỉ là suy đoán của tôi, nhưng tôi đoán rằng nhiều doanh nghiệp có thể tránh được thất bại chỉ bằng cách chọn những ứng viên phù hợp hơn cho công việc.
Có lẽ đó là lý do một số quỹ đầu tư mạo hiểm và bên cấp tài trợ thành công nhất ưu tiên đánh giá ứng viên thay vì dự án. Bạn có thể đánh giá năng lực kỹ thuật của ai đó chỉ qua thành tích trước đây của họ. Bất kỳ ai đã hoàn thành chương trình tiến sĩ và từng công bố các bài báo khoa học, hay một kỹ sư phần mềm đã hoàn thành các dự án tại một công ty công nghệ, đều có năng lực kỹ thuật ở một mức cơ bản nào đó. Nhưng làm sao bạn đánh giá được một dự án có thành công hay không? Đặc biệt là khi nhiều người nộp hồ sơ với cùng một ý tưởng?
Các bên tài trợ phải đánh giá những "đặc điểm tính cách" khó nhận biết hơn này ở người nhận tài trợ. Họ phải hiểu động lực của người đó, mức độ tận tâm của họ, và họ thực sự sẽ làm gì với số tiền được trao.
Trong tất cả những phẩm chất làm nên một nhà vô địch, yomi là thứ khó dạy nhất. Tôi không chắc liệu có thể dạy được nó hay không (Sirlin cũng đề cập đến điều này). Một số người dường như thực sự có giác quan thứ sáu trong việc nhìn người.
giả thuyết về tính đầy đủ
Tôi thấy cách mô tả nổi bật nhất về ý tưởng này đến từ Samo Burja trong bản thảo Lý thuyết về những nhà sáng lập vĩ đại:
có đủ tất cả những thành phần quan trọng góp phần tạo ra một kết quả sẽ khiến kết quả ấy lớn hơn rất, rất nhiều so với khi chỉ có phần lớn các thành phần. Có đủ 100% các bộ phận của một chiếc ô tô tạo ra kết quả rất khác so với chỉ có 90% các bộ phận.
Alexey Guzey cũng có một nhận xét rất hay về điều này trong bài viết trên blog mang tên Vì sao chỉ có một Elon Musk?
Đạt đến đẳng cấp thế giới là điều hiếm có và khó khăn. Không phải vì bất kỳ kỹ năng hay tài năng riêng lẻ nào bạn cần để đạt đến đẳng cấp ấy cũng khó phát triển, mà vì bạn phải có tất cả.
Tôi biết nhiều người đã bỏ cuộc quá sớm. Bản thân tôi có lẽ cũng đã tự loại mình khỏi nhiều cơ hội đạt thành tích "đẳng cấp thế giới" vì bỏ cuộc quá sớm. Đó là lý do sức bền là phẩm chất cần, nhưng chưa đủ, đối với nhiều người đạt thành tích hàng đầu. Bạn phải có tinh thần đủ vững vàng để chịu đựng sự vùi dập và mất cân bằng của lối sống theo đuổi thành tích đẳng cấp thế giới. Bạn phải có khả năng vượt qua hàng giờ luyện tập để phát triển năng lực kỹ thuật cần thiết.
Bạn cũng phải có óc phán đoán tốt. Và trong một số hoàn cảnh, bạn phải đưa ra những nhận định đúng đắn thật nhanh. Điều này càng quan trọng hơn ở những cấp độ cao nhất, vì sai sót trong phán đoán có thể quyết định thành bại của bạn (ví dụ như trong một cuộc đàm phán).
Và trong những lĩnh vực cạnh tranh gay gắt nhất, bạn không phải người chơi duy nhất. Bạn cần có khả năng đánh giá và dự đoán hành động của những người hoặc doanh nghiệp khác. Nếu không, bạn đơn giản sẽ bị đánh bại trong cuộc cạnh tranh.
chiến thắng trong cuộc sống
Có ít nhất hai loại trò chơi. Một loại có thể gọi là hữu hạn; loại kia là vô hạn. Trò chơi hữu hạn được chơi với mục đích chiến thắng, còn trò chơi vô hạn được chơi với mục đích tiếp tục chơi. – James P. Carse
—
Nhiều mục tiêu phổ biến có cấu trúc như sau:
1. Một trò chơi hữu hạn khó khăn, tiếp theo là
2. Một trò chơi vô hạn dễ hơn.
Ví dụ, tìm được và kết hôn với đúng người khó hơn nhiều so với duy trì hôn nhân với đúng người. – @hiAndrewQuinn trên X
Nhiều tình huống có thể được mô hình hóa thành những trò chơi "cạnh tranh, có tổng bằng không." Chỉ có điều "bộ quy tắc" trong cuộc sống không được xác định chặt chẽ bằng. Hầu hết mọi thứ trong cuộc sống đều mang theo những ảnh hưởng văn hóa và chuẩn mực, những điều mà ai cũng làm theo như "thông lệ", bất kể chúng có tối ưu hay không.
Chơi để thắng có nghĩa đúng như vậy. Nó có nghĩa là gạt bỏ những chuẩn mực và thông lệ, làm bất cứ điều gì cần thiết để đạt mục tiêu. Người chiến thắng hiểu rằng miễn là việc đó hợp pháp và có đạo đức thì cứ làm. Họ không bận tâm đến việc trông có vẻ ngớ ngẩn hay kỳ quặc.
Cách bạn làm một việc cũng là cách bạn làm mọi việc. Cách bạn chiến thắng trong game cũng là cách bạn chiến thắng trong cuộc sống.