Tôi đăng phiên bản đầu tiên của bài viết này vào ngày 18 tháng 1 năm 2024. Tôi đăng lại bài này với một số chỉnh sửa để phản ánh những thay đổi trong cách nhìn của tôi về các ý tưởng này.
Bạn nghĩ tương lai sẽ như thế nào? Tốt hơn hiện tại? Tệ hơn hiện tại? Và bạn chắc chắn đến mức nào?
Thiel có một bài nói chuyện: Bạn không phải là một tấm vé số.
Bạn có thể lập ma trận sau về cách mọi người nhìn nhận tương lai:
optimistic | | |
pessimistic | | |
determinate indeterminate
Tin vào một tương lai xác định nghĩa là sống với niềm tin vững chắc; sống với niềm tin rằng bạn có thể để lại dấu ấn trong vũ trụ. Tin vào một tương lai bất định nghĩa là tìm cách hạn chế rủi ro trong mọi lựa chọn.
Vào những năm 1950, ngay sau chiến tranh, nước Mỹ vô cùng lạc quan. Gần như ai cũng có của cải nhiều hơn trước. Ai cũng có con.
Trái ngược với ngày nay, khi dường như phần lớn mọi người đều bi quan. Đâu đâu cũng có những người tin rằng mọi thứ đang đi đến chỗ diệt vong.
Xin trích lời Thomas Jefferson:
Tôi rất tin vào may mắn, và tôi nhận thấy mình càng làm việc chăm chỉ thì càng gặp nhiều may mắn.
Và đối chiếu với lời Malcolm Gladwell:
Thành công dường như bắt nguồn từ hoàn cảnh nhiều chẳng kém gì từ những phẩm chất cá nhân.
Trong suốt thế kỷ 19 và 20, chúng ta đã chuyển sang những cách nhìn nhận thế giới mang tính bất định. Xác suất và thống kê chi phối phần lớn các cuộc thảo luận. Chúng ta đang mất dần khả năng làm chủ cuộc sống. Chúng ta sống trong trạng thái "lạc quan bất định" hoặc "bi quan bất định". Một số người trong chúng ta hy vọng tương lai sẽ tốt đẹp hơn, nhưng không chắc cụ thể nó sẽ tốt đẹp hơn như thế nào. Những người khác lại nghĩ tương lai sẽ tệ hơn, và cũng không biết chính xác là tệ hơn ra sao.
Chúng ta tập trung vào quy trình thay vì thực chất. Để làm rõ hơn, tôi xin trích lời Steve Jobs:
Thế là họ bắt đầu cố gắng chuẩn hóa quy trình trên toàn công ty. Chẳng bao lâu sau, mọi người nhầm tưởng rằng quy trình chính là nội dung. Đó rốt cuộc là nguyên nhân khiến IBM sa sút. IBM có những người làm quy trình giỏi nhất thế giới. Họ chỉ quên mất phần nội dung.
Chuyện tương tự cũng đã xảy ra ở Apple, ở một mức độ nào đó. Chúng tôi có những người rất giỏi về quy trình quản lý. Họ chỉ chẳng hiểu gì về nội dung.
Quy trình là tất cả những việc bạn làm để đạt được kết quả, nhưng bản thân chúng không phải là kết quả. Tự thân quy trình không phải là kết quả. Bạn có thể họp hành, soạn tài liệu, thiết kế và làm nguyên mẫu -- nhưng nếu không đưa sản phẩm đến tay người dùng, bạn chẳng có gì cả. Cách nhìn bất định này về tương lai có thể là một trong những động lực lớn nhất khiến ngày càng nhiều người tập trung vào quy trình thay vì nội dung.
Chúng ta không thể chắc chắn về bất kỳ kết quả nào trong tương lai. Vậy hãy tập trung làm những việc chúng ta có thể kiểm soát để cố gắng tăng khả năng đạt được kết quả tốt lên cao nhất có thể.
Paul Graham có một bài luận mang tên Các công ty khởi nghiệp thực sự ra sao:
- May mắn là một yếu tố lớn
Nếu nghĩ về những công ty khởi nghiệp nổi tiếng, bạn sẽ thấy khá rõ may mắn đóng vai trò lớn đến mức nào. Microsoft sẽ ở đâu nếu IBM nhất quyết đòi giấy phép độc quyền cho DOS?
Vì sao các nhà sáng lập lại ngộ nhận về điều này? Dân kinh doanh có lẽ không như vậy, nhưng dân lập trình đã quen với một thế giới nơi kỹ năng là yếu tố tối quan trọng, và bạn nhận được những gì mình xứng đáng có.
...mô hình phù hợp nhất là nói rằng kết quả là tích của kỹ năng, quyết tâm và may mắn. Dù bạn có bao nhiêu kỹ năng và quyết tâm, nếu bạn gieo được số 0 cho yếu tố may mắn, kết quả vẫn là 0.
Và trong Lý thuyết vé xe buýt về thiên tài:
Ai cũng biết rằng để làm nên những điều lớn lao, bạn cần cả năng lực thiên bẩm lẫn quyết tâm. Nhưng còn một yếu tố thứ ba mà chúng ta chưa hiểu rõ bằng: niềm say mê đến mức ám ảnh với một chủ đề cụ thể.
...
Lý thuyết vé xe buýt tương tự định nghĩa nổi tiếng của Carlyle rằng thiên tài là khả năng chịu khó vô hạn. Nhưng có hai điểm khác biệt. Lý thuyết vé xe buýt làm rõ rằng nguồn gốc của khả năng chịu khó vô hạn này không phải là sự cần cù vô hạn, như dường như Carlyle muốn nói, mà là niềm hứng thú vô hạn giống như ở những người sưu tầm. Nó cũng bổ sung một điều kiện quan trọng: khả năng chịu khó vô hạn vì một điều có ý nghĩa.
Vậy điều gì có ý nghĩa? Bạn không bao giờ có thể chắc chắn. Chính vì không ai có thể biết trước con đường nào đầy hứa hẹn nên bạn có thể khám phá những ý tưởng mới bằng cách làm điều mình hứng thú.
Bạn không bao giờ có thể chắc chắn.
Graham khuyên bạn cứ đi theo những điều mình hứng thú. Có một quy trình tốt. Đào sâu những điều mình hứng thú, và thỉnh thoảng thử bước vào một lĩnh vực mà những người xung quanh không hiểu nổi vì sao bạn lại chọn nó (miễn là bạn hứng thú). Theo cách nói của ông, "hãy cứ vô trách nhiệm".
Người ta có thể làm gì trước sự bất định như vậy? Một giải pháp là hạn chế rủi ro trong các lựa chọn, mà trong trường hợp này có nghĩa là đi theo những con đường rõ ràng đầy hứa hẹn thay vì những niềm đam mê ám ảnh của riêng mình. Nhưng cũng như mọi cách phòng ngừa rủi ro, khi giảm rủi ro, bạn cũng giảm phần thưởng. Nếu từ bỏ việc làm điều mình thích để đi theo một con đường tham vọng hơn theo quan niệm thông thường, bạn có thể bỏ lỡ một điều tuyệt vời mà lẽ ra mình đã khám phá được. Chuyện đó hẳn cũng xảy ra thường xuyên, có lẽ còn thường xuyên hơn cả trường hợp một thiên tài thất bại trong mọi lần đặt cược.
Tôi đã rất khó dung hòa hai quan điểm trái ngược này. Cả hai đều có vẻ đúng.
Thiel nói đúng -- nếu bạn không chắc chắn về tương lai và tìm cách hạn chế rủi ro trong lựa chọn của mình, bạn sẽ trở thành người thụ động đi theo thời cuộc. Có câu nói rằng: "muốn dự đoán tương lai, hãy tạo ra nó". Nhưng nếu không có dự đoán nào về tương lai, bạn sẽ tạo ra điều gì?
Graham dường như cũng đúng. Tại sao chuyện xấu lại xảy đến với người tốt? Tại sao chuyện tốt lại xảy đến với những người tồi tệ? Bởi vì, suy cho cùng, vũ trụ vốn ngẫu nhiên. Có quá nhiều thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta, và điều tốt nhất chúng ta có thể làm là chấp nhận điều đó.
Nỗ lực biến những điều mình muốn thành hiện thực trong cuộc sống là một bài toán cân bằng giữa hai thế giới quan này. Chúng đối lập nhau. Nếu muốn đạt được mục tiêu, bạn cần tin rằng những hành động hôm nay của mình sẽ có ý nghĩa vào ngày mai. Ngay cả khi vẫn thừa nhận rằng, có lẽ, chúng sẽ chẳng có ý nghĩa gì.
Tôi nghĩ điều Graham và Thiel muốn nói là: chúng ta không biết may mắn đóng vai trò lớn đến đâu trong cuộc sống.
Như Graham nói: "Nếu nghĩ về những công ty khởi nghiệp nổi tiếng, bạn sẽ thấy rõ may mắn đóng vai trò lớn đến mức nào." Và như Thiel nói: "[Những người thuộc thế hệ baby boomer] chỉ ra sức mạnh của hoàn cảnh riêng của một cá nhân, vốn do sự ngẫu nhiên quyết định. Nhưng họ bỏ qua bối cảnh xã hội còn rộng lớn hơn đằng sau những cách lý giải mà chính họ ưa chuộng: cả một thế hệ đã học từ thuở nhỏ cách đánh giá quá cao sức mạnh của sự ngẫu nhiên và đánh giá quá thấp tầm quan trọng của việc lập kế hoạch."
Cả hai đều đang nói theo cách riêng rằng: bạn thực ra không biết may mắn đóng vai trò lớn đến đâu trong kết quả, vậy nên đây là một toa thuốc về mức độ may mắn thực sự chi phối cuộc sống của bạn. Và đúng kiểu bác sĩ, hai người lại kê hai toa khác nhau!
Rõ ràng một điều như sức khỏe cũng đòi hỏi một mức độ may mắn nhất định. Nếu có yếu tố di truyền bất lợi hoặc tình cờ ở một điểm nóng của một căn bệnh nào đó, thì đành chịu xui xẻo vậy. Hoặc bạn có thể cực kỳ may mắn về mặt di truyền. Tuy nhiên, dù sống trong môi trường nào, bạn vẫn có những việc có thể làm để cải thiện sức khỏe của mình hết mức có thể. Cải thiện chế độ ăn uống, vận động đầy đủ, ngủ nhiều, vân vân -- đây là những việc gần như chắc chắn sẽ giúp bạn khỏe hơn.
Tôi đã sống quá lâu với lối suy nghĩ như Graham. Hạn chế rủi ro trong các lựa chọn và tập trung vào quy trình đưa bạn đến thành công theo lối thông thường, nhưng thường thì mức lợi ích tối đa bạn có thể đạt được cũng bị giới hạn.
Ngay khi quyết định tự nắm lấy số phận và cố gắng dùng ý chí để biến tương lai mình mong muốn thành hiện thực, tôi cảm thấy hạnh phúc hơn rõ rệt với cuộc sống của mình. Bạn không phải là người quan sát thụ động trong cuộc đời mình. Bạn là người tạo ra động lực chính. Sẽ chẳng có gì xảy ra trong đời bạn nếu thiếu ý chí của bạn -- vậy hãy vận dụng nó, và hãy vận dụng nó thật mạnh mẽ!